Sinh trưởng và lớn lên trong giai đoạn chuyển giao giữa thời kỳ Ấn tượng và Hậu ấn tượng tại Pháp, nhưng Henri Rousseau lại là một trong nhiều nghệ sĩ không được đào tạo bài bản. Ông bắt đầu nghề cầm cọ khá muộn khi ở tuổi 40 (1884). Trong suốt thời trai trẻ của mình, ông là một nhân viên thuế quan, chính vì điều này mà ông gặp phải sự châm chọc từ các nhà phê bình thời đó. Họ đặt cho Rousseau biệt danh ‘Le Douanier’ (“ông thuế quan”) với ngụ ý chế giễu ông là hoạ sĩ “không qua trường lớp” và vì những nét vẽ “ngây thơ” của ông.

Tuy vậy công việc thuế mang lại cho ông và gia đình cuộc sống dư dả về tài chính. Ông dành phần lớn thời gian rảnh trong ngày để vẽ. Vào những ngày nghỉ, ông thường du ngoạn đến Louvre để phác thảo những tác phẩm đầu tiên trong bộ sưu tập của mình.

Nổi tiếng với những bức vẽ miêu tả cảnh quan sống động, kỳ lạ, những bức tranh cây cỏ thường cường điệu kích cỡ, những khuôn mặt người ngây ngô theo trường phái “Ngây thơ” của mình. Mặc cho nhiều người khinh ghét, tài năng của ông đứng tách biệt với nhiều nghệ sĩ khác và ông được yêu mến bởi những người theo trường phái Siêu thực. Kasper König, người phụ trách buổi triển lãm “The Shadow of the Avant-Garde: Rousseau and the Forgotten Masters” (2015) ở bảo tàng Folkwang tại Essen, Đức đã nhận xét, những nét vẽ tự nhiên thiên tài của ông đã giúp ông tránh đi những “cái bẫy” của bố cục học thuật và dựng hình tự nhiên. “Rousseau không hứng thú với những ảo giác,” König nhấn mạnh. “Nó là nghệ thuật – không phải ảo giác – đó mới là điều căn bản.”

Hội họa Thơ ngây là gì?

Hội họa “ngây thơ” hay hội họa “nguyên sơ” được định nghĩa là phong cách hội họa của những họa sĩ nghiệp dư, không được học hành bài bản. Hội họa ngây thơ thường hướng tới sự giản đơn, góc nhìn một chiều, và gam màu phẳng. 

Có thể nói, Rousseau là nhân tố chính của phong trào hội họa này. Ông tự mình xây dựng phong cách riêng mà theo nhiều người đã phản ánh những thiếu sót của người họa sĩ khi không được đào tạo bài bản. Một bộ phận lớn chỉ trích tranh của Rousseau thiếu cân đối, không đa chiều, sử dụng màu sắc kém tự nhiên. Một bộ phận nhỏ khác lại đánh giá cao sự huyền bí và sự khác biệt có phần kỳ cục trong tranh ông. Trên thực tế, theo như một số nhà sử học thuật ngữ “hội họa thơ ngây” ra đời từ năm 1885 khi danh họa Signac tổ chức một chuỗi triển lãm dành riêng cho Rousseau tại một số phòng triển lãm có tiếng.

2. 9: Ngày mất của người ngây thơ Henri Rousseau

Tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Henri Rousseau

Henri Rousseau nổi tiếng với những bức vẽ rừng rậm sum suê được ông lấy cảm hứng từ những cuốn sách thiếu nhi, vườn bách thú, và các khu vườn thực vật tại thủ đô Paris hoa lệ. – mặc dù ông chưa từng đặt chân ra khỏi nước Pháp hay tận mắt chứng kiến một khu rừng.

“Exotic Landscape” (1908) 

Trong bức chân dung tự họa có tên gọi Myself (1890), Rousseau xuất hiện trong một bộ vest đen cùng chiếc mũ nồi gắn liền với người họa sĩ. Ông đứng trước tháp Eiffel Tower và một con tàu có gắn các lá cờ của nhiều quốc gia. Điểm đặc biệt là Myself liên tục được chỉnh sửa, trong suốt nhiều năm, người họa sĩ đã thêm rất nhiều chi tiết mang tính tự sự vào trong bức họa. Đến năm 1901, ông vẽ thêm một chiếc nơ vào ve áo đánh dấu sự kiện ông được giảng dạy tại trường Association Philotechnique. Ngoài ra, Rousseau cũng thêm tên 2 bà vợ của mình là Clemence và Josephine vào bức vẽ. 

Sự pha trộn giữa tranh chân dung và phong cảnh của Myself không được lòng các nhà phê bình đương thời, tuy nhiên, Rousseau vẫn giữ vững lập trường cá nhân. Ông khẳng định, “Tôi chính là người phát minh ra tranh chân dung phong cảnh, và báo giới công nhận điều đó.”

“Myself” (1890)

Rousseau trưng bày các tác phẩm của mình tại triển lãm Hậu-Ấn tượng Salon des Indépendants. Tác phẩm của ông đã bị chế giễu thậm tệ. Tuy nhiên, điều đó không làm nản lòng Rousseau. Ông vẫn tiếp tục hăng say sáng tạo nghệ thuật và trưng bày sản phẩm của mình tại triển lãm.. Mỗi tác phẩm về rừng rậm của Rousseau đều có năng lực mở ra một thế giới mới – một chân trời được vẽ nên từ trí tưởng tượng của Rousseau và những khám phá của ông trên đất Paris. Người họa sĩ có một câu nói nổi tiếng, “Khi đặt chân tới một ngôi nhà kính, được chiêm ngưỡng những loài thực vật tới từ nhiều vùng đất mới, tôi có cảm giác như trong mơ.”

“Tropical Forest with Monkeys” (1910)

 Được vẽ vào năm 1891, Surprised! Tiger in a Tropical Storm là tác phẩm đầu tay của Rousseau với chủ đề rừng rậm. Nó được trưng bày tại triển lãm Salon des Indépendants trong cùng năm. Xuất hiện trong bức tranh là hình ảnh một con hổ mở to mắt, nhe hàm răng sắc nhọn bước đi trong lùm cây. Phía sau con hổ là hình ảnh sấm chớp, cơn mưa càn quét cây cối, và một bầu trời tối thăm thẳm. Khung cảnh khắc nghiệt này lại bị chế nhạo bởi các nhà phê bình đương thời. Nhưng ngày nay, nó lại được đánh giá là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của Rousseau.

“Surprised! Tiger in a Tropical Storm” (1891)

Một tác phẩm nổi tiếng khác của Rousseau mang tên The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope, ra đời năm 1905. Trong một khu rừng rậm rạp, con hổ đói ngoạm lấy cổ con linh dương đáng thương trước sự chứng kiến của 1 con báo và những con chim săn mồi. Rousseau lấy tư thế của 2 con vật dựa theo một bức tranh tầm sâu dành cho Jardin des Plantes, một sở thú mà ông lui tới thường xuyên.

Ông chú thích bên dưới bức hình: “Con hổ đói vồ lấy linh dương và kết liễu nó. Bên cạnh là một con báo chỉ chực chờ để được chia sẻ con mồi. Những con chim săn mồi cũng đã kịp rỉa những miếng thịt bị vung ra từ con mồi đáng thương.”

Chứng kiến bức họa được đặt bên cạnh các tác phẩm của Henri Matisse André Derainat tại triển lãm Salon d’Automne 1905, một vài nhà phê bình so sánh nó với các bức tranh trong hang động. Tuy vậy, nó vẫn được trưng bày trang trọng bên cạnh các họa phẩm của các họa sĩ tiên phong khác (những họa sĩ thuộc trường phái Dã thú) và được đón nhận bởi những danh họa kiệt xuất như Pablo PicassoGuillaume Apollinaire.

“The Hungry Lion Throws Itself on the Antelope” (1905)

Henri Rousseau là một trong những nghệ sĩ gây tò mò nhất trong nghệ thuật hiện đại. Khi xem tranh của Rousseau, người xem mới dần nhận ra sự tinh tế ẩn trong bức tranh, ẩn dưới một kỹ thuật đặc sắc, không phô trương. Mặc dù Rousseau là một họa sĩ tài ba nhưng ông đã không chinh phục được giới hội họa đương thời và phải sống trong nghèo đói cho tới cuối đời. Ông qua đời vì bị nhiễm trùng bởi một vết thương trên chân vào năm 1910. 

Những người bạn và đồng nghiệp của Rousseau đã tập hợp lại và tri ân người họa sĩ xấu số sau cái chết của ông. Họa sĩ Max Weber đã giới thiệu các tác phẩm của ông tại một buổi triển lãm ở New York vào năm 1910 theo sau buổi triển lãm tưởng niệm người họa sĩ được tổ chức tại Salon des Indépendants.

Cuối cùng, hội họa của Rousseau cộng hưởng với phong cách “nguyên sơ” đã được đón nhận và tôn vinh bởi các họa sĩ hiện đại của thế kỷ 20 bao gồm những gương mặt nổi tiếng như Picasso Wassily Kandinsky. Rousseau cũng được nhà văn và nhà thơ nổi tiếng người Pháp André Breton tôn vinh là “người tiên phong trường phái Siêu thực” bởi vẻ đẹp mộng mị trong mỗi tác phẩm của ông. 

Hội họa của Rousseau cũng là nguồn cảm hứng cho rất nhiều nghệ sĩ hiện đại ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Nhà thơ người Mỹ Sylvia Plath đã mượn bức họa The Dream and The Snake Charmer của Rousseau trong một bài thơ. Ngoài ra, ca khúc The Jungle Line của Joni Mitchell cũng được sáng tác dựa trên một tác phẩm của người họa sĩ tài ba.

(Nguồn: Tổng hợp)