Sắc tố màu chiết xuất từ các thành phần tự nhiên đã được sử dụng rất lâu đời từ thời tiền sử, với thời gian ứng dụng sớm nhất vào khoảng năm 5000 trước Công nguyên. Các nền văn minh từ khắp nơi trên thế giới đã sử dụng vật liệu hữu cơ từ thực vật, động vật và khoáng chất để tạo ra màu sắc và sử dụng chúng trên các bề mặt khác nhau để tạo nên những dạng hình ảnh mang tính biểu trưng cho nền văn minh đó. Mỗi nền văn minh đều có một phương pháp đặc biệt riêng để tạo ra và sử dụng các loại bột màu tự nhiên này. Các phương pháp ấy đã được truyền qua hàng ngàn thế hệ từ thời cổ đại, qua thời kỳ Phục hưng, và rồi tồn tại mãi cho đến thế giới hiện đại ngày nay.

Bột màu tự nhiên là nền tảng để sản xuất sơn dầu cho đến thế kỷ 19 khi các chất màu tổng hợp và màu gốc dầu ra đời. Tuy vậy, ngày nay, có rất nhiều nghệ sĩ sử dụng vật liệu tự nhiên vì chúng thân thiện với môi trường và, ngạc nhiên thay, lại dễ pha chế hơn. Các sắc tố màu này cũng được ưa chuộng trong sản xuất in ấn, kéo thành sợi giấy để dệt và khâu, được dùng để sản xuất bút chì màu dầu và sáp, và thậm chí còn là chất liệu trong nghệ thuật tranh lụa của Châu Á.

Tuy vậy, việc sử dụng bột màu từ thiên nhiên vẫn chưa được phổ biến rộng rãi tại nước ta. Vậy thì, sao bạn không cùng BiNature tìm hiểu một chút về khía cạnh rực rỡ này của tự nhiên nhỉ?

Loại sắc tố màu này thường được tìm thấy trong thiên nhiên, sau đó sẽ trải qua các quá trình như rây, rửa, và trong một số trường hợp đặc biệt, chúng sẽ được nung lên để tạo ra hiệu quả màu mong muốn. Kể từ khi phát hiện ra khả năng tạo màu của các yếu tố tự nhiên, người tiền cổ đã sử dụng chúng cho nhiều mục đích nghệ thuật khác nhau. Bức tranh vẽ đầu tiên đã được vẽ trong hang động và sử dụng màu bằng các kỹ thuật đặc biệt như quét, chấm phá, làm nhòe hay thậm chí là phun xịt. Họ sử dụng các sắc tố có sẵn từ nguồn nguyên liệu tự nhiên – bao gồm những màu như đỏ, vàng hoàng thổ, đen than, trắng từ khoáng chất canxi của đất.

Các chất màu đã được sản xuất trên quy mô lớn hơn trong các nền văn hóa Ai Cập và Trung Quốc cổ đại. Người Ai Cập được ghi nhận với nhiều tiến bộ về chế tạo màu sắc trong suốt 1300 năm trước Công nguyên. Họ phát hiện ra rằng việc rửa nguyên liệu thô sẽ làm sạch và gắn kết các sắc tố với nhau hơn. Người Ai Cập cũng sản xuất các vật liệu mới và phát minh ra quy trình lake mining, bao gồm việc chế tạo thuốc nhuộm với gốc từ bột trắng trong suốt để tạo ra các chất màu như đỏ cây thiên thảo và đỏ son. Nghệ thuật Ai Cập cổ đại thường có các sắc tố như azurite, một khoáng chất đồng màu xanh, và realgar, một khoáng chất asen sulfua. Những bài test hóa học đã tìm thấy dấu vết của alizarin, một chất màu chiết xuất từ ​​cây điên điển, trong lăng mộ của vua Tutankhamun ở Ai Cập.

Các họa sĩ thời Trung cổ cũng sử dụng màu khoáng (mineral pigment) trong tác phẩm của mình. Những sắc tố màu ở thời kỳ này thường được trộn với trứng và nước để tạo ra một loại protein khô có thể liên kết sắc tố với chất nền. Các viên phấn màu được tạo thành hình que và có sắc tươi sáng – các nghệ sĩ nổi tiếng như Michelangelo và Rembrandt rất ưa chuộng việc sử dụng chúng. Đến thế kỷ 15, trứng được thay thế bằng dầu óc chó hoặc dầu lanh, khiến hỗn hợp pha khô chậm hơn nhưng lại tạo ra một loại màu linh hoạt hơn.

Trước cuộc Cách mạng Công nghiệp, màu sắc để vẽ rất bị hạn chế. Các chất màu được sản xuất ở những địa điểm khác nhau và thường mang tên của các nơi ấy. Ví dụ: màu Raw SiennaBurnt Sienna đến từ Siena và Ý, màu Egypt Blue từ Ai Cập, màu French ultramarine từ Pháp, … Trong suốt thế kỷ 18 và 19, những phát minh và phương pháp chiết xuất chất màu mới đã giúp thay đổi số lượng màu sẵn có. Năm 1841, họa sĩ người Mỹ John Rand đã phát minh ra ống sơn thiếc có thể thu gọn (collapsible tin paint tube), cho phép các màu đã pha sẵn có thể được lưu trữ và mang đi, thuận tiện hơn khi sử dụng bên ngoài xưởng vẽ. Với sự xuất hiện của những chất kết dính sắc tố màu, màu trắng titan hoặc các màu đặc biệt khác bắt đầu được sản xuất đại trà.

Năm 1704, nhà hóa học người Đức Johann Jacob Diesbach đã tình cờ tạo ra màu Xanh Prussian, biến nó thành màu tổng hợp hóa học đầu tiên. Khi chất màu tổng hợp trở nên phổ biển hơn vào thế kỷ 19, nhiều người dần chuyển sang chất liệu này để sản xuất nghệ thuật.

Màu nhuộm tự nhiên có thể được phân thành ba loại dựa trên chiết xuất của chúng: màu từ thực vật, màu từ động vật và màu từ khoáng chất. Nhiều loại màu nhuộm được sản xuất với sự kết hợp của chất kết dính và chất sợi nhằm giúp màu dễ hấp thụ hơn. Những loại thuốc nhuộm này được gọi là “thuốc nhuộm từ tính.” Những loại không yêu cầu pha trộn được gọi là “thuốc nhuộm độc lập.” Các chất kết dính phổ biến bao gồm sắt và thiếc.

#1 Màu chiết xuất từ thực vật

Các chất màu tự nhiên mang tính linh hoạt và dễ tiếp cận hơn; từ chính sân vườn nhà bạn đã là ngôi nhà của rất nhiều màu sắc. Thực vật, rễ, quả hạch, trái cây, rau và hoa sẽ tạo ra một màu sắc riêng khi được chiết xuất đúng cách. Dưới đây là một số loại cây phổ biến được sử dụng để tạo ra các sắc tố màu sáng:

  • Đỏ thiên thảo (madder): Trong lịch sử, màu đỏ ruby được pha từ rễ của cây thiên thảo đã được sử dụng rộng rãi trong suốt thế kỷ 19. Rễ của cây này được đào lên, rửa sạch, phơi khô và nghiền thành bột. Hầu hết các loại vải trong thời gian này đều được nhuộm bằng chất màu trên.
  • Xanh tùng lam (woad): là một sắc tố phổ biến khác có nguồn gốc từ thực vật được chiết xuất từ cây tùng lam. Loại màu này được lấy từ lá cây tùng và phơi khô rồi nghiền như cách chế tạo màu đỏ thiên thảo. Sau đó chúng được tạo thành một hỗn hợp sệt.
  • Màu chàm (indigo): Màu chàm sớm thay thế màu xanh tùng lam vì nó không cần chất pha trộn để tạo ra sắc tố rực rỡ.
  • Màu cây muối (sumac): Cây Sumac là một loại cây nhỏ có cành và quả mọng có thể tạo thành nhiều màu sắc khác nhau từ màu be, vàng, hồng đỏ và thậm chí đen khi chúng được luộc chín.
  • Củ cải đường (beet): Đặc biệt là củ cải đường ngâm chua, mang lại màu hồng rực rỡ, rất lý tưởng để nhuộm vải.
  • Cây rum (safflower): Loại cây này được sử dụng trên vải dệt của Ai Cập để tạo ra một loại thuốc nhuộm màu vàng và đỏ chiết xuất từ ​​cánh hoa. Cách chiết xuất từ nguyên liệu này vẫn được sử dụng cho đến ngày nay.
  • Quả việt quất: Loại trái cây phổ biến này được sử dụng để tạo ra chất nhuộm màu xanh nhạt khi được đun nhỏ lửa trong nước và rồi lọc lấy nước.

#2 Màu chiết xuất từ khoáng chất

Sắc tố đến từ khoáng chất được tìm thấy trong đá và đất trên khắp thế giới. Các khoáng chất khác nhau tạo ra loại màu sắc độc đáo, sống động riêng. Nhiều loại thậm chí còn được rang để tăng sắc tố. Dưới đây là một số ví dụ:

  • Màu vàng hoàng thổ (orche): là một trong những sắc tố màu chiết xuất từ khoáng chất phổ biến nhất. Được sử dụng rộng rãi trong nghệ thuật của thổ dân, màu hoàng thổ thường có màu đỏ hoặc vàng được lấy từ quặng sắt hoặc đất sét nung.
  • Màu hung đỏ sienna: Đây là một loại sắc tố gốc khoáng phổ biến khác được chiết xuất từ một dạng đất sét limonit có nguồn gốc từ oxit sắt có thể tạo ra màu đỏ đất đậm hoặc các sắc thái đậm hơn từ kem đến nâu.
  • Azurite: Azurite được tìm thấy ở nhiều nơi trên thế giới trong các phần bị oxy hóa các mỏ quặng đồng. Đây là một trong những sắc tố xanh quan trọng nhất được sử dụng trong nghệ thuật thời Phục hưng.
  • Cobalt: Được phát hiện vào năm 1802, sắc tố màu xanh lam tinh khiết này đã được các nghệ sĩ như Pierre-Auguste Renoir sử dụng vào thế kỷ 19.
  • Ultramarine: Ultramarine được chiết xuất từ lapis lazuli và thường được sử dụng ở Châu Âu để làm đồ trang sức và sơn. Loại màu xanh đắt đỏ này được sản xuất nhân tạo bắt đầu từ thế kỷ 19.
  • Spinels: Những khoáng chất tinh thể, cứng này tạo ra màu sắc bằng cách trao đổi các ion nhất định được làm nóng và kết hợp với các khoáng chất khác. Chúng có thể tạo ra các màu vàng, cam, xanh ngọc và xanh lam.

#3 Màu chiết xuất từ động vật

Có ít ví dụ về màu chiết xuất từ động vật hơn từ thực vật và khoáng chất. Tuy nhiên, một số màu đã được chế tạo từ ​​côn trùng trong nhiều nền văn hóa. Một số ví dụ nổi bật nhất bao gồm:

  • Cochineal: Màu đỏ này đến từ xác khô của con rệp son sống trên cây xương rồng. Người da đỏ tiền Colombia phơi khô chúng dưới ánh nắng mặt trời, xay xác và trộn với nước để tạo ra một loại bột màu đỏ. Cochineal vẫn được sử dụng ở quần đảo Canary.
  • Carmine: Máu của loài côn trùng Kermes tạo ra màu đỏ Carmine, ngày nay dùng để chỉ một loạt các màu đỏ hơi tím, có sắc thái gần với màu đỏ hơn là đỏ thẫm.
  • Màu tím Tyrian: Murex, một loài ốc biển săn mồi, được sử dụng để tạo ra màu tím Tyrian, rất phổ biến ở La Mã cổ đại. Quá trình này bao gồm chiết xuất màu từ 250,000 con ốc sên và yêu cầu công lao động đáng kể để tạo ra một lượng màu nhất định gần 15 ml, vì vậy nó được đánh giá cao và thậm chí còn được gọi là “màu tím hoàng gia”.

#1 Vẽ tranh phong cảnh

  • Nguyên liệu cần có:
    • Quả mọng
    • Một cái chao
    • Cọ vẽ
    • Giấy canvas
  • Hướng dẫn:
    • Cho các loại quả mọng nước vào một tô lớn
    • Bắt đầu nghiền bằng muống
    • Lọc lấy nước bằng chao
    • Nghiền thêm lần nữa
    • Chiết xuất lấy nước càng nhiều càng tốt
    • Thêm một lượng nhỏ bột mì để làm dày chất lỏng
    • Bắt đầu vẽ
  • Tips:
    • Để chiết xuất được màu xanh, hãy sử dụng lá rau bina
    • Nếu cần màu vàng, hãy thêm vào dung dịch chiết xuất được từ lá một chút bột nghệ hoặc gừng
    • Nếu chất liệu vẽ quá dày, có thể thêm nước để điều chỉnh mức độ dày mỏng mong muốn
    • Vễ bằng nhiều màu sắc khác nhau để tạo độ sâu cho bức tranh của bạn

#2 Nhuộm vải:

  • Nguyên liệu cần có:
    • Các loại cây tùy ý thích của bạn
    • Loại vải bạn muốn nhuộm
    • 4 cốc nước lạnh
    • 1 cốc giấm
  • Hướng dẫn:
    • Trộn giấm với nước
    • Ngâm vải trong hỗn hợp trên khoảng 1 giờ
    • Sau đó, rửa sơ vải với nước
    • Ngâm các loại lá cây bạn đã chọn trong nước khoảng 1-2 giờ rồi lọc lấy nước
    • Ngâm vải trong nước vừa chiết xuất từ lá cây trong khoảng 1 giờ
    • Rửa lại vải bằng nước lạnh

#3 Nhuộm màu gỗ:

  • Nguyên liệu cần có:
    • Bột màu từ đất tự nhiên
    • Dầu quả óc chó
    • Giấy nhám
    • Gỗ
  • Hướng dẫn:
    • Trộn hỗn hợp bột màu và dầu quả óc chó theo tỉ lệ 1:4
    • Sau đó thêm 1 muỗng cà phê bột màu với 1 cốc nước
    • Nung sôi hỗn hợp ở nhiệt độ cao đến khi hỗn hợp trở nên đặc hơn
    • Để hỗn hợp nguội trong vài giờ
    • Sử dụng vải cotton để nhuộm hỗn hợp trên gỗ
    • Hãy để mỗi lớp phủ được khô trước khi nhuộm lớp mới
  • Tips:
    • Hãy phủ nhiều lớp và lưu ý để mỗi lớp được khô trước khi nhuộm lớp mới
    • Những loại gỗ mềm sẽ dễ hấp thụ màu hơn
    • Sử dụng một lớp chất phủ bảo vệ sơn để tránh các lớp phủ màu bị phai