Trong quá trình tiến hóa, lửa là một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào bước tiến vĩ đại của loài người. Không có lửa, chúng ta không thể sưởi ấm cũng không thể làm chín thức ăn – việc dùng thức ăn sống rất có hại cho đường tiêu hóa. Với lửa, con người đã có cơ hội phát triển nhiều máy móc, công nghệ sử dụng hơi nóng làm nguyên lý. Vậy nên, đời sống của chúng ta phụ thuộc rất nhiều vào nhân tố tự nhiên này. Chính bởi sự phụ thuộc đó đã kích thích một niềm yêu thích dành cho lửa – khi cắm trại, ta luôn có lửa trại để thêm bầu không khí ấm cúng, khi quây quần bên gia đình, một lò sửa lấp lánh ánh lửa tượng trưng cho sự kết nối, đoàn tụ. Sự yêu thích này không hề mang tính cá nhân mà ngược lại, liên quan rất nhiều đến cách con người tiến hóa.

Mọi người đều biết rằng lửa đã giúp cho sự tồn tại của con người thuở sơ khai bằng cách cung cấp hơi ấm cũng như phương tiện để nấu thức ăn và rèn vũ khí. Tuy nhiên, những nghiên cứu về tiến hóa nhận thức — một lĩnh vực nghiên cứu kết hợp tâm lý học, nhân chủng học, khoa học thần kinh và di truyền học — cho thấy tác động lâu dài của lửa đến tiềm thức của con người nằm ở những thay đổi não bộ khi chúng ta tiếp xúc với lửa, tăng cường khả năng trí nhớ dài hạn và kỹ năng giải quyết vấn đề. Bằng chứng khảo cổ học cho thấy rằng việc sử dụng lửa có kiểm soát bắt nguồn từ người Homo erectus xuất hiện gần hai triệu năm trước.

Đối với loài người này, ngọn lửa vào ban đêm đóng vai trò như nguồn sáng và là một cách để ngăn chặn những kẻ săn mồi. John Gowlett, một nhà khảo cổ học của Đại học Liverpool, cho rằng phát minh này đã dẫn đến những thay đổi đáng kể trong cách bộ não của chúng ta xác định thời gian. Thông thường, sau khi mặt trời lặn, những người họ vượn dành cả buổi tối không làm gì hoặc ngủ trong tổ. Nhưng sự xuất hiện của ánh sáng nhân tạo đã cho phép bộ não của các Homo erectus thích nghi và tiến hóa đến mức con người thời hiện đại có thể tỉnh táo và hoạt động hơn 16 giờ mỗi ngày.

Nhà tâm lý học Frederick L. Coolidge của Đại học Colorado lập luận thêm rằng lửa làm thay đổi chất lượng giấc ngủ. Trong chu kỳ ngủ chuyển động mắt nhanh (Rapid Eye Movement), ta thường sẽ mơ những giấc mơ sống động nhất và lúc này, não bộ sẽ củng cố trí nhớ phương thức (procedural memories) dài hạn, cho phép chúng ta duy trì các kỹ năng và lặp lại các nhiệm vụ đã học trước đó. Nhược điểm là chu kỳ ngủ REM thường đi kèm với tình trạng gần như tê liệt được gọi là mất trương lực cơ (muscle atonia) — chắc chắn đây không phải là trạng thái bạn muốn cơ thể của mình trải qua nếu xung quanh bạn có nhiều con mồi. Việc sử dụng lửa để cảnh báo những kẻ săn mồi tránh xa giúp loài người cổ xưa cảm thấy an toàn và dẫn đến chu kỳ REM xuất hiện nhiều hơn (con người hiện đại có chu kỳ này kéo dài 25% thời gian ngủ, so với 15% ở tinh tinh và khỉ), đồng thời cải thiện khả năng học các kỹ năng phức tạp bao gồm nhiều bước như sản xuất công cụ.

Lửa cũng có thể giúp chúng ta cải thiện khả năng suy nghĩ nhiều vấn đề cùng lúc và giúp kết nối chúng với nhau. Trí nhớ ngắn hạn (working memory) này là một đặc điểm cần thiết để tưởng tượng và thực hiện các kế hoạch phức tạp. Nhà tâm lý học Matt Rossano của Đại học Đông Nam Louisiana phỏng đoán rằng lần đầu tiên các nhóm xã hội nhỏ đạt được trạng thái tinh thần này là vào khoảng 100.000 năm trước, khi họ quây quần xung quanh ngọn lửa trại.

Việc chuyển đổi sự tập trung lên một đối tượng cụ thể – ví dụ như lửa – là một cách để đạt được trạng thái thiền định. Khi đó, những vùng não chịu trách nhiệm kích hoạt trạng thái thiền hoạt động chèn lấp lên tín hiệu của các vùng chi phối trí nhớ ngắn hạn. Và bởi thiền rất có lợi cho sức khỏe, Rossano cho rằng quá trình tiến hóa – với mục đích lưu giữ các tính trạng có lợi – sẽ chọn lọc những người có khả năng thiền định tốt, cho phép họ truyền khả năng này cho thế hệ con cháu.

Những thuộc tính này đã cho chúng ta một lợi thế rõ rệt khi đối mặt với sự cạnh tranh đến từ những người cổ xưa khác như người Neanderthal – chúng cũng củng cố khả năng của chúng ta để thực hiện vô số nhiệm vụ mà cuộc sống hiện đại yêu cầu. Có lẽ, thứ công cụ đặc biệt nhất mà lửa từng tạo ra là trí óc con người.