Hãy tưởng tượng khi bước vào một căn phòng họp và bạn phải bắt tay với đồng nghiệp của mình. Trong vòng một vài giây sau đó, mùi hương của người đối diện còn lưu lại trên tay, ngạc nhiên thay, có thể sẽ giúp bạn bật mí được một vài thông tin về đối phương.

Việc ngửi mùi hương lưu lại trên tay khoảng 30 giây sau khi bắt tay với người khác sẽ giúp bạn có được một vài manh mối về sức khỏe và trạng thái cảm xúc của đối phương – họ đang vui, buồn hay sợ hãi điều gì đó. Kết quả này có được từ một nghiên cứu bởi các nhà khoa học người Isreal vào năm 2015.

Trong nhiều thập kỷ, những nhà khoa học đã tin rằng con người không giỏi việc nhận biết và phân loại mùi. Theo Jessica Freiherr – một nhà thần kinh học tại Đại học RWTH Aachen tại Đức, tổ tiên tiến hóa từ động vật của chúng ta đã tận dụng giác quan này nhiều hơn rất nhiều so với tần suất mà ta đang sử dụng trong xã hội hiện đại. “Chúng ta đã mất kết nối với khứu giác vì nhu cầu cần dùng đến ít hơn trong đời sống hằng ngày. Thêm nữa, khả năng nhìn xa với các thiết bị hỗ trợ đã loại bỏ bản năng cần dùng đến cơ quan ấy trong nhiều trường hợp nhất định”, cô cho biết thêm.

Tuy vậy, điều này không đồng nghĩa với việc con người hiện đại đã mất đi khả năng khứu giác của mình. Một nghiên cứu năm 2014 cho thấy chúng ta vẫn có thể phân biệt được ít nhất 1 NGÀN TỶ (trillion) mùi hương khác nhau. Mặt khác, ngôn ngữ của con người lại vô cùng hạn chế để có đủ từ ngữ riêng biệt miêu tả từng ấy mùi hương và điều này ảnh hưởng lớn đế nhận thức về tiềm năng to lớn của khứu giác.

Không giống như các giác quan khác của chúng ta, các dây thần kinh khứu giác không dẫn trực tiếp đến đồi thị của não – cửa ngõ dẫn đến ý thức. Thay vào đó, thông tin đi từ mũi đến các vùng vỏ não để khơi dậy cảm xúc và ký ức mà chúng ta không chủ động nhận thức được.

Matthias Laska, một nhà sinh vật học tại Đại học Linköping ở Thụy Điển, đã so sánh khả năng của khứu giác giữa các loài – bao gồm con người – trong hơn hai thập kỷ. Laska cho biết: “Càng thu thập nhiều dữ liệu về các loài khác nhau suốt nhiều năm, tôi càng nhìn thấy một bức tranh thú vị.”

Nhưng để xác định độ nhạy của mũi hải cẩu hoặc dơi với con người lại không đơn giản chút nào. Con người có thể cho bạn biết khi không còn phát hiện được một mùi hương nào đó. Nhưng mỗi loài động vật phải được học cách liên kết một mùi cụ thể với một phần thưởng và sau đó thực hiện một hành động, chẳng hạn như nhấn nút, để các nhà nghiên cứu biết khi nào chúng ngửi thấy mùi đó.

Các mùi được dùng để so sánh giữa các loài cũng phải giống nhau. Điều đó nghe có vẻ dễ dàng, nhưng trong khi con người đã đánh hơi được khoảng 3.300 mùi hương khác nhau cho khoa học – trong số hàng nghìn tỷ – thì con số cao nhất đối với động vật là 81, bởi loài khỉ nhện. Laska chỉ tìm thấy dữ liệu đủ chắc chắn để so sánh con người với 17 loài động vật, tất cả đều là loài có vú.

Ngạc nhiên thay, khứu giác của con người dường như chiếm vị trí độc nhất về khả năng của nó. Qua một vài thử nghiệm, khả năng nhận biết và phân biệt mùi hương của con người đều nhạy hơn so với khi và chuột trong một phạm vị các loại mùi nhất định. Trên thực tế, con người có thể đánh hơi một số mùi hương ở nồng độ thấp hơn so với mũi của loài chuột và lợn.

Chúng ta thậm chí đã đánh bại loài chó nổi danh nhờ một vài loại hương đặc biệt bao gồm hương thơm từ thực vật – đánh dấu một lợi thế tiến hóa hợp lý cho tổ tiên loài người khi tìm kiếm hoa quả. Phần lớn mùi mà loài chó đánh hơi giỏi hơn chúng ta là mùi có axit béo, hợp chất từ thịt con mồi của chúng. “Những mùi không phù hợp với bạn, bạn thường không giỏi ngửi” Laska nói.

Nếu bạn bị tấn công bởi một người lạ mà bạn không nhìn rõ, bạn có thể xác định người đó bằng mùi cơ thể của hung thủ không? Theo một nghiên cứu năm 2015 của các nhà khoa học ở Bồ Đào Nha và Thụy Điển, khả năng này là rất có thể.

Các nhà nghiên cứu đã thu thập mẫu mùi cơ thể của 20 nam sinh viên đại học. Các sinh viên khác sau đó xem một đoạn video về một cuộc tấn công thực tế của một người đàn ông và một phụ nữ (để khuấy động họ về cảm xúc), trong khi ngửi mùi hương mà họ được cho là của nghi phạm. Thực tế, đó là mùi hương của một trong 20 nam sinh. Sau đó, những người đánh hơi được đưa cho một “danh sách” năm mẫu mùi và được yêu cầu xác định người mà họ đã. Kết quả khá ấn tượng: 75% các “nhân chứng” có thể xác định chính xác danh tính nghi phạm đó.

Mỗi người có một mùi hương riêng. Johan Lundström, một nhà khoa học thần kinh tại Viện Karolinska, Thụy Điển cho biết: “Mùi hương giống như dấu vân tay. “Mùi cơ thể có tính chất di truyền cao. Ngay cả những chú chó đánh hơi được huấn luyện cũng khó phân biệt được cặp song sinh giống hệt nhau, trừ khi cặp song sinh ấy có chế độ ăn uống khác nhau ”.

Các nhà khoa học vẫn chưa biết làm thế nào mà mùi cơ thể của con người có thể hoạt động giống như một loại vân tay. Đó có thể là do tuyến mồ hôi apocrine ở nách tiết ra các chất không mùi được tạo ra từ vi khuẩn trên da. Vào năm 2015, các nhà khoa học từ Đại học Düsseldorf đã xác định các axit béo phân nhánh không bão hòa, hoặc hydroxyl hóa, axit béo là tác nhân gây ra mùi khó chịu nhất.

Cách mùi hương con người ảnh hưởng đến não bộ khác với những mùi hương khác. Theo một nghiên cứu đã sử dụng phương pháp chụp cắt lớp (PET) để đo chức năng não khi chúng ta ngửi thấy mùi hương, các vùng não chịu trách nhiệm xử lý xã hội sẽ sáng lên. Lundström, tác giả chính của nghiên cứu cho biết: “Ta có thể tìm thấy nhiều thông tin về một người từ mùi cơ thể của người đó hơn những mùi thông thường.”

Một lý do khác khiến bạn có thể xác định danh tính tội phạm, hoặc biết được ai đang cảm thấy nóng giận, bực tức là nhờ mùi hương nguy hiểm tỏa ra từ họ. Trong một thí nghiệm của Freiherr được công bố vào năm 2015 trên tạp chí Chemical Senses, các nhà nghiên cứu đã tổng hợp mồ hôi của 16 người đàn ông. Những người này đã làm một bài kiểm tra toán có tính thời gian và ban tổ chức cố tình thông báo kết quả của họ chỉ đạt điểm dưới trung bình. Không hài lòng, 16 người này sau đó tham gia vào một buổi tập thể dục và mồ hôi của họ lại được thu về. Tiếp theo, họ thêm một bài kiểm tra toán nhưng không bị giới hạn thời gian và được thông báo kết quả chỉ đạt điểm trung bình. Họ, sau đó, lại tiếp tục với một buổi tập thể dục đẫm mồ hôi.

Các tình nguyện viên đã ngửi mẫu mồ hôi của 16 người đàn ông trên trong khi làm bài kiểm tra đo lường hiệu suất nhận thức. Khi ngửi mồ hôi của những người đàn ông được cho biết họ đạt điểm dưới trung bình, các tình nguyện viên đã bị phân tâm và phản ứng chậm hơn trong quá trình kiểm tra của chính họ. Khi ngửi mồ hôi từ bài tập thứ hai của người tham gia thí nghiệm, các tình nguyện viên đã ghi điểm theo cách thể hiện sự trung lập về cảm xúc.

Rất nhiều bằng chứng khổng lồ cho thấy rằng cảm xúc có mùi hương. Hơn nữa, những cảm xúc có mùi hương lại rất dễ lây lan. Giả sử bạn đi ra ngoài để gặp một người bạn đang xem video hài hước trên điện thoại di động của cô ấy, khiến cô ấy cảm thấy hạnh phúc. Khi bạn đến gần cô ấy, bạn sẽ bắt gặp mùi hương của cô ấy và tự động mỉm cười. Nhưng nếu bạn của bạn vừa xem một bộ phim kinh dị, mùi cơ thể của cô ấy có thể sẽ khiến bạn cảm thấy e ngại.

Sử dụng điện cực, các nhà nghiên cứu châu Âu vào năm 2015 đã đo các chuyển động trên khuôn mặt của những người tình nguyện ngửi mẫu mồ hôi của những người đã xem video vui vẻ hoặc đáng sợ – những thước phim tươi vui trong The Jungle Book của Disney so với những phân cảnh dựng tóc gáy từ The Shining của Stanley Kubrick. Jasper de Groot, nhà tâm lý học từ Đại học Utrecht, Hà Lan, cho biết sau khi hít phải mùi hương của những người theo dõi The Jungle Book, khuôn mặt của họ có biểu hiện vui vẻ thật sự.

Trong khi đó, ngửi mùi cơ thể của những người căng thẳng sẽ khiến ta nâng cao cảm giác, trong khi mùi của những người vừa xem cảnh phim kinh dị lại khiến mặt chúng ta nhăn lại vì kinh tởm. Thông qua việc quét fMRI, những người ngửi mùi mồ hôi từ người lần đầu nhảy dù sẽ thắp sáng vùng hoạt động của hạch hạnh nhân bên trái của não, nơi xử lý các cảm xúc cơ bản, cho thấy nỗi sợ hãi cũng dễ lây lan.

Freiherr nói: “Những tín hiệu hóa học này rung lên một hồi chuông cảnh báo trong não bạn để thu hút sự chú ý. Có lẽ bạn sẽ “ngửi thấy” một nơi nguy hiểm bởi vì ai đó đã ở đó năm phút trước và cảm thấy sợ hãi.”

Hít phải mùi cơ thể có thể cung cấp nhiều thông tin về con người hơn là trạng thái cảm xúc của họ. Trạng thái sức khỏe và khả năng tương thích sinh học của những người khác giới cũng có thể được thu thập nhằm giúp chúng ta chọn được người bạn đời hoàn hảo.

Trong một thí nghiệm được công bố vào năm 2014 trên tạp chí Khoa học Tâm lý, con người có thể biết ai đó đang có dấu hiệu ốm bằng mùi cơ thể của họ. Từ quan điểm tiến hóa, mùi của ốm đau, bệnh tật lại rất có lợi. Chọn một đối tác không khỏe mạnh không phải là cách tốt nhất để di truyền gen của bạn.

Tuy nhiên, mùi hương có thể mang đến nhiều ý nghĩa hơn khía cạnh thông tin về khả năng di truyền gen bằng cách phân biệt Phức hợp tương thích mô chính (Major Histocompatibility Complex, MHC) hay ở người còn được gọi kháng nguyên bạch cầu người (Human Leucocyte Antigen, HLA) là một nhóm gene mã hoá cho các protein trình diện kháng nguyên trên bề mặt tế bào của đa số động vật có xương sống. Từ lâu, các nhà khoa học đã biết rằng các loài động vật như chuột nhà và chuột cống có thể biết chúng có liên quan về mặt di truyền như thế nào với những con khác cùng loài bằng cách ngửi nước tiểu của nhau. Các nghiên cứu cho thấy con người cũng là bậc thầy về kỹ năng này – và may mắn thay, không cần đến mùi nước tiểu. Khi các nhà khoa học từ Đại học Chicago yêu cầu một nhóm phụ nữ ngửi những chiếc áo phông được mặc trong hai đêm liên tiếp của những người đàn ông khác nhau, họ đã chọn chính xác các kết hợp di truyền gần nhất của họ – mặc dù có thể có hàng triệu sự kết hợp độc đáo giữa các kiểu gen MHC.

Một nghiên cứu của các nhà nghiên cứu từ Đại học McGill ở Canada liên quan đến hình ảnh thần kinh, tạo ra hình ảnh về cấu trúc não và hoạt động thần kinh, cho thấy rằng ngửi mùi cơ thể của một người có quan hệ họ hàng gần sẽ kích hoạt vỏ não trước trán, một phần của não chịu trách nhiệm nhận biết gia đình.

“Về mặt sinh học, nó có ý nghĩa. Chúng ta muốn bảo vệ nguồn gen của chính mình, ”Lundström nói. Nhưng “khía cạnh này của mùi hương không nằm ở việc chọn được đối tác tốt nhất mà là có thể giúp bỏ chọn những người không phù hợp”. Nghiên cứu cho thấy rằng mọi người – và đặc biệt là phụ nữ – thích những đối tác tiềm năng có liên quan phần nào về mặt di truyền, nhưng không được quá liên quan. Các nghiên cứu cho thấy, sinh con với người có kiểu gen MHC quá giống nhau có thể dẫn đến sẩy thai tự nhiên hoặc sinh con nhẹ cân. Ngược lại, theo đuổi ai đó có cấu tạo di truyền gần (hoặc bán gần) giúp duy trì khả năng thích nghi đa dạng với môi trường.

Trong khi đó, một số mùi hương có thể khiến chúng ta trông có vẻ quyến rũ hơn trước các đối tác tiềm năng. Trong một nghiên cứu liên quan đến việc đoán tuổi của phụ nữ được hiển thị trong ảnh, những người tham gia đã đoán ít hơn 12 tuổi so với tuổi thật khi được ngửi hương bưởi. Nếu những người tham gia ngửi thấy mùi gia vị và hương hoa, những người phụ nữ trong ảnh trông gầy hơn 4 pound.

Nếu bạn từng nghĩ rằng có điều gì đó thật đặc biệt về mùi của những em bé sơ sinh thì bạn đã đúng rồi đấy! Vào năm 2013, các nhà khoa học từ Đức, Canada và Thụy Điển đã quét fMRI của 30 phụ nữ khi họ ngửi áo lót cotton của trẻ sơ sinh. Đồi thị của những người mới làm mẹ sáng lên nhiều hơn so với những phụ nữ không có con, cho thấy khả năng chú ý của các bà mẹ tăng lên. Các kết quả của tất cả những người phụ nữ này đều cho thấy hoạt động trong các vùng tân thể vân, nơi có hệ thống tán thưởng.

Hương thơm dịu ngọt của trẻ sơ sinh kích hoạt cơ chế sinh học ở phụ nữ. Đó là cách tự nhiên để gắn kết mẹ và con. Mặc dù chỉ có phụ nữ được thử nghiệm trong nghiên cứu cụ thể đó, Lundström nghi ngờ rằng kết quả tương tự sẽ được tìm thấy ở nam giới.

Hiện tại, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể xác định chính xác các phân tử gây ra mùi của trẻ sơ sinh. Lundström và các đồng nghiệp của ông chỉ mới tìm thấy một số hóa chất và thậm chí đang nghiên cứu xem liệu mùi sơ sinh có thể được sử dụng để điều trị trầm cảm hay không. Nhóm cũng đang điều tra xem những phụ nữ bị trầm cảm sau sinh có thiếu thụ thể đối với các phân tử mùi hương của trẻ sơ sinh hoặc liệu họ có không nhận được tín hiệu khen thưởng từ mùi của em bé.

Tương tự như khả năng nhận biết bạn tình bằng mùi hương, những người mới làm mẹ có thể phân biệt con của mình bằng cách đánh hơi chúng. Trong một nghiên cứu, các bà mẹ đã xác định được mùi của con mình từ hai đứa trẻ sơ sinh khác sáu giờ sau khi sinh, mặc dù mẹ và con đã tách biệt nhau trong phần lớn thời gian đó. Sáu mươi mốt phần trăm các bà mẹ đã đoán đúng.

Điều này cũng hoạt động theo chiều ngược lại: Trẻ sơ sinh có thể biết mùi hương của Mẹ vào ngày thứ hai của cuộc đời. Katrin T. Lübke, một nhà nghiên cứu khứu giác tại Đại học Düsseldorf ở Đức, cho biết: “Mùi cơ thể của mẹ có thể được nhận biết ở một mức độ nào đó, vì mùi này có liên quan đến dấu hiệu hóa học của nước ối mà thai nhi không cảm nhận được.”

Tuy nhiên, chỉ bằng tiếp xúc đơn giản là không đủ để cha mẹ xác định mùi của những đứa con sinh học. Trong một nghiên cứu, các bà mẹ có thể xác định đúng mùi hương của con ruột trong 90% trường hợp, nhưng với con riêng chỉ chính xác 28%. Trong số các gia đình ở Wales được phỏng vấn cho một nghiên cứu do chính phủ tài trợ về việc nhận con nuôi thất bại, một số phụ huynh đã đề cập rằng mùi cơ thể đặc biệt của con họ có tác động tiêu cực đến mối quan hệ. Một người mẹ nói rằng con gái nuôi của cô ấy “không có mùi đúng.”

Mặc dù chiếc mũi của chúng ta đôi khi có thể khiến chúng ta lạc lối, nhưng nhìn chung, chúng gửi cho chúng ta những thông điệp quan trọng về người khác. Hãy cẩn thận, một kẻ nguy hiểm đã ở đây và có thể đang rình rập gần đó. Hãy thận trọng, một người đang bị bệnh và có thể bị lây nhiễm. Hãy cảnh giác, trẻ sơ sinh của bạn cần sự chăm sóc của bạn. Hãy tán tỉnh, người này là một đối tác tiềm năng. Việc cởi mở hơn với khứu giác của chúng ta cũng có lợi, ngay cả trong thời hiện đại.

Lundström nói: “Hãy lắng nghe tiếng nói bên trong của bạn, bởi vì tiếng nói bên trong của bạn có thể là từ khứu giác cho bạn biết bạn phải làm gì.”