Bạn có bao giờ thắc mắc rằng vì sao ở một số loài động vật như ong, nhện hay hươu cao cổ, con cái sẽ lựa chọn bạn đời dựa trên mùi hương của đối phương? Ong đực sẽ dựa trên mùi của pheromones tiết ra từ ong cái để xác định “trinh tiết” của đối phương và số lần ong cái đã kết bạn đời. Mặt khác, hươu cao cổ cái sẽ lựa chọn bạn đời của mình dựa trên mùi hương của con đực: một hươu cao cổ đực có mùi càng nồng và thơm càng chứng tỏ khả năng kháng sinh và chống nấm mốc, ký sinh trùng – tức một bạn đời khỏe mạnh. Mùi hương cá nhân, do đó, phản ánh thông tin về gen, giúp động vật xác định “loại mùi” và “đánh hơi” đối tác hoàn hảo của mình. Đáng ngạc nhiên thay, con người nguyên thủy cũng dùng phương thức này để chọn bạn đời. Một số nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng trong giai đoạn đầu của sự tiến hóa, đàn bà nguyên thủy không chỉ dựa vào sức khỏe hay sự chiến thắng với các đối thủ khác mà còn dựa vào sự cám dỗ từ mùi thân thể của người tình.
Thế nên, mùi hương vẫn luôn là một khía cạnh hấp dẫn trong cuộc sống. Khác với những màu sắc rực rỡ hay âm thanh sống động, mùi hương mang vẻ đẹp của sự tĩnh lặng và vô hình. Ẩn giấu dưới sự chỉ dẫn thầm lặng đó là cả một cơ chế kỳ diệu liên quan đến các hợp chất đặc biệt làm ảnh hưởng đến não bộ, hành vi và cảm xúc của chúng ta. Đơn cử như các sản phẩm xịt muỗi, tẩy rửa, … đặc tính mùi thơm không phải là tính chất quyết định của mặt hàng nhưng khi được thêm vào cùng các đặc tính ứng dụng khác, người dùng liền thay đổi hành vi và lựa chọn các sản phẩm có mùi hương.
Trong khoảng ba chục năm cuối của thế kỷ 20, ý nghĩa của các hợp phần thơm không chỉ dừng lại ở mặt thẩm mỹ mà còn phát triển trong lĩnh vực y học. Aromatherapy là một trong những ứng dụng sử dụng rộng rãi tinh dầu để trị liệu, thư giãn và làm giảm các chứng bệnh kinh niên.

Aromatherapy, hay còn gọi là liệu pháp mùi hương/tinh dầu, là một phương pháp trị liệu hoặc phòng chống bệnh tật bằng tinh dầu thiên nhiên. Liệu pháp này đã có từ rất lâu đời và được cho là bắt nguồn từ thời Ai Cập cổ đại. Các thầy tư tế trong thời này nắm giữ bí quyết pha chế hương liệu bằng cách hãm, ngâm, pha các phần của các loại cây có hương thơm như trầm hương, bạc hà, đan sâm trong mật ong hoặc rượu vang và cô đặc chúng để tạo ra các loại rượu có mùi. Một chiếc bình cổ ở thế kỷ XIV trước công nguyên đã được khai quật từ hầm mộ của Tutankhamun vào đầu thế kỷ XX. Trầm hương được tìm thấy trong chiếc bình sau 3300 năm vẫn giữ được mùi hương nguyên thủy của nó.

Đến thế kỷ thứ 20, thuật ngữ “Aromatherapy” mới chính thức được sử dụng. Ngày nay, liệu pháp này được đông đảo mọi người yêu thích bởi khả năng chữa lành tuyệt diệu của nó: thư giãn, tăng sức đề kháng và giảm các chứng bệnh kinh niên một cách tự nhiên.

Tinh dầu là một hỗn hợp các chất dễ bay hơi có nguồn gốc từ thực vật, có mùi thơm và có hoạt tính sinh học. Tinh dầu có thành phần phức tạp, chủ yếu là ở dạng mạch thẳng hoặc mạch vòng. Một số tinh dầu như tinh dầu chanh lại chứ rất nhiều chỉ một thành phần nhất định: nó chứa đến 90% limonen. Có rất nhiều loại tinh dầu nhưng chỉ có gần 100 loại có thể được áp dụng trong lĩnh vực y học nhằm trị liệu. Mỗi loại tinh dầu có những tác động khác nhau đến hệ thống thần kinh và cảm xúc của con người. Ví dụ, tinh dầu cam hay nhài có tính chất an thần trong khi tinh dầu chanh, đinh hương lại làm tăng trí nhớ. Ngoài ra, một số hương thơm lại có khả năng tăng năng suất lao động về mặt thể lực cũng như trí óc. Một thử nghiệm đã chứng minh khi sử dụng tinh dầu chanh, mùi thơm của nó đã làm giảm một nửa số lượng các lập trình có lỗi của các lập trình viên. Nhìn chung, tinh dầu có rất nhiều ảnh hưởng tích cực đối với sức khỏe con người nhưng cần có cách sử dụng đúng đắn để đặt được hiệu quả cao nhất của các lợi ích đó.

Tùy thuộc vào người dùng, tinh dầu có thể được sử dụng theo nhiều cách như: thoa trực tiếp lên da thông qua các loại dầu và lotion không mùi, hít thở tinh dầu hoặc đốt tinh dầu.
Khi được dùng trên da, các thành phần dễ bay hơi của tinh dầu sẽ được hấp thụ qua các tầng biểu bì và hỗ trợ da hấp thụ các dược liệu khác được dùng kèm như lotion hoặc dầu không mùi. Cách dùng này thường được áp dụng trong xoa bóp, massage nhằm giúp giải tỏa căng thẳng và tạo cảm giác dễ chịu. Tuy vậy, có rất ít nghiên cứu chỉ ra rằng liều lượng tinh dầu sử dụng trong xoa bóp ( từ 1 – 5%) có thật sự gây tác động tích cực đến người dùng hay không.

Tinh dầu cũng có thể được sử dụng kèm trong liệu pháp xông hơi dân gian bằng cách cho một vài viên tinh dầu vào nồi nước nóng. Tinh dầu, được khuếch tán bằng hơi nước, sẽ giúp thư giãn và làm giảm các triệu chứng như sổ mũi, nhức đầu, ho,… Ví dụ, những loại tinh dầu như bạc ha, cam, tiểu hồi hương có chưa vitaon – một trong các loại balsam Caravaeva. Loại chất này giúp bảo vệ và chữa trị các chứng bệnh viêm các đường hô hấp trên và nâng cao đề kháng tích cực của hệ miễn dịch.
Ngoài ra, tinh dầu cũng có thể được đốt trên nến nhằm giúp hương của tinh dầu đậm hơn. Liệu pháp này không những có tác động trực tiếp đến sức khỏe mà còn thanh lọc không khí, giúp không gian sống trở nên thoáng mát và thoải mái.

 
Theo khoa học, một số tinh dầu thiên nhiên có thể tác động đến hệ thống Limbic (tập hợp các cấu trúc não nằm trên đỉnh thân não và nằm dưới vỏ não chịu trách nhiệm cho cảm xúc, trí nhớ dài hạn và cảm nhận về mùi hương). Đây là lí do vì sao khi bất chợt ngửi thấy một mùi hương nào đấy, một khoảng ký ức hoặc hình ảnh sẽ tự tái hiện trong đầu bạn vì trong khoảnh khắc đó, một mùi hương tương tự đã xuất hiện và in vào tâm trí bạn những hình ảnh xung quanh. Hệ thống Limbic cũng ảnh hưởng đến các chức năng sinh lý quan trọng khác như hô hấp, nhịp tim, huyết áp. 
Lý giả cho đặc tính sinh học của tinh dầu, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng chúng chưa một lượng lớn các hidrocacbon thuộc họ tecpen (mono-, sesqui- và ditecpen). Các mono-tecpen như limonen trong tinh dầu chanh, pinen, camphen thể hiện đặc trưng kháng khuẩn, chống nấm hoặc lợi tiểu. Sesquitecpen và ditecpen, trong tinh dầu oải hương, ngoài khả năng diệt khuẩn và kháng nấm còn chống viêm nhiễm và giảm đau, kìm hãm sự phát triển và nhân rộng của vi khuẩn và nấm gây hại.

Ngoài ra, việc sử dụng tinh dầu thường xuyên cũng mang lại nhiều tác động tích cực đối với sức khỏe con người như:

  • Giảm căng thẳng, lo âu: Nhiều nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng hương tinh dầu có thể được dùng trong các phương thức trị liệu truyền thống dùng để điều trị cho các bệnh nhân mắc chứng rối loạn lo âu, căng thẳng.
  • Giảm chứng đau đầu và đau nửa đầu: Có hai nghiên cứu vào những năm 90s đã kết luận rằng việc xoa hỗn hợp tinh dầu bạc hà và cồn lên trán và thái dương của các bệnh nhân sẽ giúp giảm cơn đau đầu. Sử dụng tinh dầu oải hương và bạc hà lên da cũng cho ra tác dụng tương tự.
  • Trị chứng mất ngủ: Tinh dầu oải hương đã được chứng minh là có tác dụng cải thiện chất lượng giấc ngủ của phụ nữ sau sinh và các bệnh nhân mắc bệnh tim.
  • Tăng khả năng đề kháng, kháng khuẩn: Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra các kết quả tích cực khi sử dụng tinh dầu bạc hà và tinh dầu lá trà để kháng khuẩn.

Ngoài các ứng dụng trong y học, tinh dầu còn được sử dụng trong đời sống hằng ngày nhằm tăng mùi hương cho nơi ở của người dùng. Tinh dầu cũng có tác dụng đuổi muỗi, đặc biệt là tinh dầu sả, trong vòng 2 – 3 tiếng nếu dùng chung với vanilin. Ngành công nghiệp mỹ phẩm cũng áp dụng tinh dầu trong các sản phẩm dưỡng da và trang điểm, đặc biệt là các mỹ phẩm chiết xuất từ thiên nhiên mà phải kể đến là nền công nghiệp tại Hàn Quốc và Nhật Bản.
Như vậy, những ví dụ trên là các tác động điển hình của tinh dầu đối với con người. Nhưng bạn có bao giờ thắc mắc, khi chúng ta ngửi thấy một mùi hương nhất định, cơ thể chúng ta sẽ sản sinh ra các cơ chế hoạt động thế nào để tiếp nhận các tác động lý hóa của mùi hương?

Những cơ chế hoạt động của con người luôn là một bí ẩn đối với chính bản thân chúng ta. Mất hàng ngàn năm, bí ẩn về não bộ mới được phát hiện và những khám phá về cơ quan này vẫn liên tục khiến chúng ta ngạc nhiên về khả năng của nó. Khứu giác cũng không là một ngoại lệ. Sau hơn 2000 năm kể từ lời tán thưởng của nhà văn Rome lucretius về giác quan này trong trường ca của ông “Về bản chất các sự vật”, con người mới có thể giải đáp các thắc mắc của mình về khứu giác, cách hương thơm phát tán và cách chúng ta lưu giữ chúng cũng như việc chúng liên hệ với trí óc của ta như thế nào.

Cơ chế cảm nhận mùi hương bắt đầu khi một phân tử chất thơm tương tác với các protein và enzym khác nhau trong chất nhầy niêm mạc, tạo ra T-protein – một protein vận chuyển. Protein vận chuyển này vận chuyển các phân tử thơm đến những đầu dây thần kinh khứu giác cư ngụ tại niêm mạc. Tại đây có tập hợp 400 loại thụ cảm quan (receptor) khác nhau. Phân tử thơm tiếp tục tương tác với các thụ cảm quan tạo thành các R-protein có khả năng xuyên qua màng noron. Quá trình vận chuyển tiếp tục đi đến các G-protein nội bào, rồi tiếp xúc với các R-tprotein kích thích enzym adenylatecyclase. Có thể thấy, khi một thụ cảm quan hấp thụ một phân tử thơm sẽ gây ra một loạt các phản ứng sinh hóa ở bên trong tế bào thần kinh, các quá trình hóa học đã làm tăng độ cảm nhận của các tế bào thần kinh với tín hiệu của mùi thơm. Sau khi phân tích các tín hiệu từ bên ngoài, naoax bộ sẽ hình thành các phản hồi tương ứng. Nếu được cảm nhận bằng vùng hạ đồi (hypothalamus), các phản ứng sẽ liên quan đến sinh lý học và xúc cảm của cơ thể như kích thích thèm ăn, cảm giác mệt mỏi,… còn vùng đồi hải mã (hippocampos) sẽ chịu trách nhiệm cho sự chú ý và trí nhớ. Hiện tượng Prusta, sự hồi tưởng nhớ lại dưới sự tác động của mùi hương, là một trong những điều kỳ thú mà sự liên kết giữa não bộ và khứu giác đã tạo ra.  
Bằng việc tìm hiểu kỹ về cách thức mà liệu pháp mùi hương tác động lên con người và cách chúng ta phản hồi những tác động ấy, mỗi cá nhân không chỉ biết được những kiến thức thú vị mà còn trở nên chủ động hơn trong việc hiểu bản thân và biết cách thích hợp để chữa lành cho mình.

  • Tinh dầu bạc hà: giúp tăng năng lượng và hỗ trợ tiêu hóa
  • Tinh dầu oải hương: giảm căng thẳng, mệt mỏi và hỗ trợ giấc ngủ
  • Tinh dầu đàn hương: giảm lo âu và tăng cường khả năng tập trung
  • Tinh dầu hoa hồng: cải thiện tâm trạng và giảm lo lắng
  • Tinh dầu hoa nhài: có tác dụng tích cực đối với bệnh nhân trầm cảm, phụ nữ sau sinh      
  • Tinh dầu Ylang Ylang: giảm nhức đầu, nôn mửa, cải thiện tình trạng da

Tuy các nghiên cứu về tác dụng của tinh dầu lên sức khỏe của con người chưa quá chuyên sâu, những tác động tích cực mà tinh dầu mang đến cho con người là không thể chối cãi. Liệu pháp mùi hương, do đó, nên được sử dụng rộng rãi nhằm chữa lành các chứng bệnh và rối loạn theo một cách tự nhiên, an toàn.
 
Nguồn tham khảo:

Nguồn ảnh: Pexels